Magneten zonder zeldzame aardmetalen

Berichten over een magneet zonder zeldzame aardmetalen verschijnen regelmatig, en ze lezen vaak alsof de opvolger van neodymium klaarligt. Dit overzicht zet de bekende kandidaten naast elkaar en geeft per kandidaat aan hoe ver hij werkelijk is: alleen berekend, gemaakt in een laboratorium, getest in een apparaat of te koop. Stand van zaken: oktober 2026.

Wat er nu al te koop is

Ferriet is de bekendste magneet zonder zeldzame aardmetalen. Gewone magneetband en magneetfolie zijn ferrietpoeder in een kunststof binder; alleen uitvoeringen die er uitdrukkelijk neodymium bij noemen, bevatten zeldzame aardmetalen. Het verschil in kracht is groot. Gangbare ferrietkwaliteiten hebben een energieproduct van ongeveer 25 tot 35 kJ/m³, neodymium van N35 tot N52 zit op ruwweg 260 tot 420 kJ/m³. Per volume scheelt dat grofweg een factor tien, en daarom is een ferrietmagneet voor dezelfde klus zoveel groter.

Ferriet roest niet en verdraagt warmte beter dan standaard neodymium. Zijn zwakke plek is kou: onder ongeveer −40 °C verliest ferriet onomkeerbaar kracht, magneetband en dunne schijven al onder −20 °C, terwijl neodymium in de kou iets sterker wordt. Voor een magneet aan een buitenkast of in een koelcel is dat een reden om eerst na te lezen hoe magneten zich bij extreme kou gedragen.

Voor papier op een magneetbord of een briefje op de koelkast is ferriet ruim voldoende. Neodymium kopen voor een klus die ferriet ook aankan, is zonde van je geld en van de grondstof.

AlNiCo, een legering van aluminium, nikkel, kobalt en ijzer, is de tweede magneet zonder zeldzame aardmetalen die je gewoon kunt kopen. Dat AlNiCo-magneten bijna altijd als staaf of hoefijzer worden gemaakt, heeft een reden die in nieuwsberichten over nieuwe materialen zelden genoemd wordt.

De maatstaf die in nieuwsberichten ontbreekt

Berichten over nieuwe magneetmaterialen noemen meestal de magnetisatie, in tesla. Dat getal zegt hoe sterk een materiaal magnetisch kán worden, niet of het die magnetisatie vasthoudt als losse magneet. Daarvoor gebruiken materiaalkundigen de magnetische hardheid, aangeduid met de Griekse letter κ (kappa): een verhouding tussen de anisotropie, de sterkte van de voorkeursrichting in het kristal, en de magnetisatie.

Boven 1 geldt een materiaal als hard. Het houdt zijn magnetisatie dan vast in vrijwel elke vorm. Tussen 0,1 en 1 heet het halfhard. Neodymium haalt 1,54, ferriet 1,35 en AlNiCo 0,66. Een halfhard materiaal kan best een bruikbare magneet worden, maar alleen in een langgerekte vorm, omdat de vorm dan meehelpt om de magnetisatie op haar plek te houden. Dat verklaart de staven en hoefijzers van AlNiCo-magneten, en ook waarom een AlNiCo-hoefijzer met een stalen anker over de polen bewaard wordt.

Hier gaat het in berichtgeving vaak mis. Een nieuwe kandidaat met een hardheid van 0,7 of 0,85 wordt gebracht als stap richting een vervanger van neodymium. Dat getal zegt eigenlijk: dit kan een magneet worden als je hem lang en smal maakt. Een platte schijf, zoals je die achter een kastdeur of in een 3D-print lijmt, is voor zo'n materiaal de slechtst denkbare vorm.

Waar elke kandidaat staat

De tabel zet de kandidaten naast wat nu te koop is. De hardheid van bestaande materialen is een gangbare literatuurwaarde; bij berekende materialen gaat het om de waarde die de onderzoekers zelf opgeven.

Bij ijzernitride staat een bereik omdat er twee waarden in omloop zijn: 0,43 is de gangbare literatuurwaarde voor Fe₁₆N₂, 0,70 is een berekening uit 2025 voor het massieve materiaal. Beide liggen onder de grens van 1.

IJzernitride: de enige met een fabriek in aanbouw

IJzernitride wordt al tientallen jaren onderzocht, lange tijd vooral als dunne laag. Het Amerikaanse Niron Magnetics, voortgekomen uit onderzoek aan de University of Minnesota, draait sinds 2024 een proeffabriek in Minneapolis van ruim 5 ton per jaar. In september 2025 begon het bedrijf in Sartell aan een fabriek voor 1.500 ton per jaar, die begin 2027 moet gaan produceren. Een geplande tweede fabriek van 10.000 ton zou volgens Niron goed zijn voor 1 tot 2% van de wereldmarkt voor permanente magneten. Terugrekenend komt Sartell daarmee op een paar tienden van een procent.

Het lastige zit in de stabiliteit. Fe₁₆N₂ valt bij verhitting uiteen. Een Duitse onderzoeksgroep ziet dat al onder 200 °C beginnen, een Japanse groep noemt ongeveer 265 °C als grens; het verschil hangt af van hoe en aan welk poeder gemeten wordt. Neodymiummagneten worden rond 1.000 °C gesinterd, dus voor ijzernitride is een heel ander productieproces nodig. De Japanse groep perste het poeder in 2024 bij 100 °C tot een massieve magneet en mat een magnetisatie van 1,07 T en een coërciviteit van 0,20 MA/m. Die coërciviteit ligt op het niveau van ferriet; neodymium N42 haalt minstens 0,96 MA/m. Niron werkt met een eigen proces, dus die meting is geen specificatie van hun magneten, maar ze laat goed zien waar het materiaal mee worstelt.

Voor een consument verandert dit voorlopig weinig. Niron mikt onder meer op motoren, datacenters en de auto-industrie, en sloot in juli 2026 een leveringsafspraak met de Japanse motorenbouwer Aspina. Dat ijzernitride binnen een paar jaar als losse schijfmagneet in een webshop ligt, achten wij onwaarschijnlijk.

Mangaan-bismut: hard genoeg, lastig te maken

Mangaan-bismut is met een hardheid van 1,46 de hardste nieuwe kandidaat in de tabel, harder dan ferriet. Het heeft bovendien een ongewone eigenschap. Bij de meeste magneten daalt de coërciviteit als het warmer wordt; bij MnBi verdubbelt die bijna tussen kamertemperatuur en 120 °C. Onderzoekers van het Amerikaanse Ames Laboratory testten een gebonden MnBi-magneet in een industriële pompmotor, en die motor presteerde iets beter dan de ontwerpspecificatie.

De keerzijde is de productie. Zuiver MnBi op grote schaal maken en tot dichte, gerichte magneten persen is in 2026 nog steeds het knelpunt, en in de handel is het niet. Omdat de coërciviteit met de temperatuur meestijgt, daalt ze ook in de kou: net als bij ferriet is onomkeerbaar krachtverlies bij lage temperatuur een punt waar een ontwerper rekening mee moet houden.

Tetrataeniet: uit meteorieten, nog niet uit de fabriek

Tetrataeniet is een geordende ijzer-nikkelverbinding die in meteorieten ontstaat, doordat die over miljoenen jaren heel langzaam afkoelen. In 2022 lieten onderzoekers van de Universiteit van Cambridge en Oostenrijkse collega's zien dat een beetje fosfor die vorming 11 tot 15 ordegroottes versnelt: de legering smelten en in een mal gieten was genoeg. Er is octrooi op aangevraagd. Laura Lewis van Northeastern University schatte toen dat het nog minstens vijf en eerder acht jaar zou duren voordat er op schaal mee geproduceerd kan worden. Een magneet van synthetisch tetrataeniet is er, voor zover wij kunnen nagaan, nog niet.

Hoge-entropie-boriden: alleen dunne laagjes

Eind 2025 publiceerde een team van Georgetown University in Advanced Materials een boride van ijzer, kobalt, nikkel en mangaan: (FeCoNiMn)₂B. Mengsels van zoveel metalen vormen normaal een symmetrische, kubische kristalstructuur zonder voorkeursrichting. Boor dwingt de atomen hier in een geordende, tetragonale structuur, de C16-fase, en de coërciviteit kwam ruim twee keer zo hoog uit als bij boriden met twee metalen. Het gaat om dunne laagjes, door sputteren aangebracht in een vacuümkamer. Of het materiaal ook als massief blok werkt, is nog niet bekend.

Kandidaten uit de computer

In oktober 2025 beschreven onderzoekers van het Indian Institute of Technology Bombay in Physical Review Materials hoe ze ruim 8.000 verbindingen van twee elementen door de computer lieten screenen. Tien kandidaten bleven over. Zink-ijzer (ZnFe) bleek nieuw; Fe₈N is dezelfde structuur als het ijzernitride hierboven, nu doorgerekend als massief materiaal. De berekende hardheid komt uit op 0,85 en 0,70, dus halfhard. ZnFe bestaat voorlopig alleen in de berekening.

Wat je hiermee doet als je nu een magneet koopt

Wachten op een nieuwe magneet heeft geen zin. De kandidaten die het dichtst bij de markt zitten, gaan eerst naar motoren en apparaten, en geen ervan haalt per volume de kracht van neodymium. Wil je zeldzame aardmetalen vermijden, dan kan dat voor lichte toepassingen vandaag al: kies ferrietmagneten of gewone magneetband.

Sla ook geen voorraad neodymium in uit angst dat het duurder wordt of verdwijnt. Onze analyse van de magnetenmarkt laat zien dat het prijseffect per klein magneetje beperkt is, en magneten die jaren tegen elkaar aan in een la liggen, kunnen afbrokkelen of hun coating beschadigen.

Dit artikel hoort bij het cluster Grondstoffen & magneettypes binnen de categorie Duurzaamheid & milieu.

Laatst bijgewerkt: 13 oktober 2026