Proefjes met magneten
Kort antwoord:
Zes proefjes die je met huis-tuin-en-keukenspullen doet: polen voelen, materialen testen, veldlijnen zichtbaar maken met ijzervijlsel, het effect van afstand, uitlijning, en een magneet die vertraagd door een koperen buis valt.
Waarom:
Magnetische kracht is onzichtbaar, en dat maakt het gedrag ervan lastig te voorspellen. Wie het een keer heeft gezien, snapt daarna ook waarom een magneet in de praktijk soms tegenvalt.
De proefjes hieronder kosten weinig en werken vrijwel altijd. Ze zijn geschikt voor thuis en voor in de klas, en ze verklaren stuk voor stuk iets dat je later in praktische toepassingen terugziet.
| Proefje | Wat je nodig hebt | Wat het laat zien |
|---|---|---|
| Aantrekken en afstoten | twee magneten | elke magneet heeft twee polen |
| Welk metaal reageert? | magneet, paperclip, munt, folie, sleutel | lang niet elk metaal is magnetisch |
| Veldlijnen zichtbaar maken | magneet, papier, ijzervijlsel | waar het veld zit en waar het sterk is |
| Het effect van afstand | magneet en een paperclip | hoe steil de kracht terugloopt |
| De magneet die zichzelf draait | twee losse magneten | uitlijning met het veld |
| Vallen door een koperen buis | koperen buis, kleine sterke magneet | wervelstromen remmen beweging af |
1. Aantrekken en afstoten
Breng twee magneten langzaam naar elkaar toe. Soms trekken ze aan, soms duwen ze weg; draai er één om en het gedrag kantelt. Gelijke polen stoten af, ongelijke trekken aan.
Dit verklaart meteen waarom magneten in een constructie soms de verkeerde kant op willen. Zie magneten aantrekken en afstoten.
2. Welk metaal reageert?
Ga met een magneet langs een paperclip, een sleutel, een munt, een lepel en een stuk aluminiumfolie. Het verrast bijna iedereen hoeveel metalen niets doen: aluminium, koper, messing en de meeste soorten roestvast staal reageren niet.
Alleen ijzer, nikkel en kobalt zijn sterk magnetisch, en daar zit ook meteen de praktische les in: een magneet houdt alleen op de juiste ondergrond. Zie welke metalen niet magnetisch zijn en grondstoffen van magneten.
3. Veldlijnen zichtbaar maken
Leg een magneet onder een vel papier, strooi er ijzervijlsel op en tik zachtjes tegen het papier. Er verschijnt een patroon van lijnen dat van pool naar pool loopt.
Wat opvalt is dat de lijnen zich bij de polen samenpakken en er in het midden nauwelijks zijn. Dat verklaart waarom een magneet aan de randen sterker aanvoelt. De uitgebreide versie met varianten staat bij het ijzervijlsel-experiment, de theorie bij magnetische veldlijnen en de vorm van een magneet.
4. Het effect van afstand
Leg een paperclip op tafel en schuif een magneet er millimeter voor millimeter naartoe. Er is een punt waarop de paperclip ineens opspringt; een fractie verder gebeurt er nog niets.
Die steilheid is het hele verhaal achter luchtspleet. Een laklaag of een velletje papier tussen magneet en staal kost meer kracht dan mensen verwachten. Zie luchtspleet bij magneten en hoe sterk moet een magneet zijn.
5. De magneet die zichzelf draait
Leg een magneet los op tafel en breng een tweede langzaam dichterbij. Vlak voor contact klapt de eerste vaak om, soms met een hoorbaar tikje.
De magneet zoekt de stand waarin de polen het gunstigst tegenover elkaar liggen. Dat het zo plotseling gaat, komt doordat de draaikracht in de laatste millimeters explosief toeneemt terwijl de wrijving gelijk blijft. Zie waarom magneten soms ineens omdraaien.
6. Vallen door een koperen buis
Dit is het meest verrassende proefje van de lijst. Houd een koperen buis rechtop en laat er een kleine sterke magneet in vallen. In plaats van er doorheen te kletteren, zakt hij traag naar beneden, alsof hij door stroop gaat.
Koper is niet magnetisch, dus er is geen aantrekking. Wat er gebeurt is dat de bewegende magneet kringstromen in het koper opwekt, en die stromen werken de beweging tegen. Laat ter vergelijking een niet-magnetisch voorwerp van hetzelfde gewicht vallen; dat valt gewoon door. Zie werkt een magneet op koper.
Twee proefjes die een eigen uitleg hebben
Wil je verder dan losse waarnemingen, dan zijn er twee experimenten die een half uur vullen en echt iets opleveren. Bij zelf een kompas maken magnetiseer je een naald en laat je hem op water drijven, waarna hij zich op het aardmagnetisch veld richt. Bij een elektromagneet maken wikkel je koperdraad om een spijker en zie je magnetisme ontstaan en weer verdwijnen zodra je de batterij loskoppelt. Beide staan stap voor stap uitgewerkt met de valkuilen erbij.
Veilig proefjes doen
Sterke magneten schieten vanaf een paar centimeter met kracht naar elkaar toe. Houd je vingers uit de ruimte ertussen en breng ze gecontroleerd samen; zie knelgevaar bij sterke magneten. Ze zijn bovendien bros, dus een botsing kost al snel een afgesprongen randje.
Doe je dit met kinderen, tel de magneten dan voor en na afloop en berg ze buiten bereik op. Kleine magneten zijn precies het formaat dat wordt ingeslikt, en meerdere ingeslikte magneten kunnen ernstige inwendige schade veroorzaken. Zie welke magneten veilig zijn bij kinderen.
In de klas
Deze proefjes zijn los te doen, maar werken beter in een opbouw: eerst polen voelen, dan materialen testen, dan het veld zichtbaar maken. Een uitgewerkte lessenreeks met opdrachten staat in het lespakket magnetisme voor groep 7 en 8.
Let bij klassikaal werken op één ding: berg de sterke magneten op voordat leerlingen met kompassen of veldlijnen aan de slag gaan. Eén magneet die nog op tafel ligt, verstoort alle metingen in de buurt.
Verder ontdekken
Elektromagneet maken
Magnetisme laten ontstaan met een spijker en een batterij.
Lees verder →Hoe werkt een magneet?
Wat er in het materiaal gebeurt en waarom dat kracht oplevert.
Lees verder →De denkbeeldige lijnen die de richting van een magnetisch veld weergeven. Met ijzervijlsel maak je ze zichtbaar; ze lopen van pool naar pool en pakken zich bij de polen samen.
Wervelstromen
Kringstromen die ontstaan in goed geleidend metaal wanneer er een magneet langs beweegt. Ze werken de beweging tegen, zonder dat er aantrekking is.
Uitlijnen
Het vanzelf draaien van een vrij bewegende magneet naar de stand met de laagste energie. De polariteit verandert daarbij niet, alleen de richting.
Technisch team MagneetjesWinkel.nl
De informatie op deze pagina is zorgvuldig samengesteld door het technisch team van MagneetjesWinkel.nl. Zo ben je verzekerd van betrouwbare en actuele informatie over magneten en hun toepassingen.
Laatst bijgewerkt: 6 augustus 2026