Zelf een kompas maken met een magneet
Kort antwoord:
Strijk een stalen naald twintig tot dertig keer in dezelfde richting langs een magneet, plak hem op een stukje kurk en laat dat op water drijven. De naald draait dan vanzelf naar de noord-zuidlijn.
Waarom:
Door het strijken richten de magnetische domeinen in het staal zich uit en wordt de naald zelf een magneet. Die lijnt zich uit met het aardmagnetisch veld zodra hij vrij kan draaien.
Dit proefje werkt vrijwel altijd en duurt een kwartier. De valkuil zit niet in het maken maar in het testen: één vergeten magneet op tafel en de hele klas krijgt verkeerde uitkomsten.
Hieronder de werkwijze, gevolgd door wat er misgaat en hoe je dat voorkomt. De achtergrond staat bij de geschiedenis van het kompas.
Wat je nodig hebt
Per groepje: een stalen naald of speld, een kleine sterke magneet, een stukje kurk of foam van een à twee centimeter, een kom met water en een smal stukje plakband. Een neodymium magneet magnetiseert het snelst en betrouwbaarst, ook bij herhaald gebruik.
Let op de naald: gewone stalen naalden werken goed, maar roestvaststalen exemplaren houden de magnetisatie nauwelijks vast. Werkt het proefje niet, dan is dat vaak de oorzaak.
Stap 1: de naald magnetiseren
Leg de naald op tafel en strijk met dezelfde kant van de magneet steeds in één richting langs de naald, bijvoorbeeld van het oog naar de punt. Til de magneet aan het eind van elke haal op en begin weer bij het begin. Twintig tot dertig keer is genoeg.
Heen en weer wrijven werkt niet: dan richt je de domeinen bij de terugslag weer de andere kant op en houd je vrijwel niets over.
Stap 2: op de drijver bevestigen
Leg de naald horizontaal op het stukje kurk en zet hem vast met een smal reepje plakband. Houd het geheel licht en zorg dat de naald in balans ligt, zodat het kurkje vlak blijft drijven.
Stap 3: laten drijven
Vul de kom met rustig water en leg het kurkje voorzichtig op het oppervlak. Na een paar seconden komt de naald tot stilstand in een vaste richting. Markeer één uiteinde met een stift, zodat leerlingen de twee kanten uit elkaar kunnen houden.
Leg de magneten weg voordat je test
Dit is de belangrijkste stap en de meest overgeslagen. Een neodymium magneet die nog op tafel ligt, overstemt het aardmagnetisch veld volledig; de naald wijst dan naar de magneet en niet naar het noorden. Datzelfde geldt voor stalen tafelpoten, een radiator of een gereedschapskist in de buurt.
Verzamel de magneten dus centraal voordat de kompassen te water gaan, en zet de kommen niet op een metalen tafel. Wil je vergelijken of alle kompassen dezelfde kant op wijzen, doe dat dan pas als alle magneten opgeruimd zijn. Anders krijg je een klas vol naalden die alle kanten op wijzen en een les die het tegenovergestelde bewijst van wat je wilde laten zien.
Uitleg voor de klas
De naald is nu zelf een magneet met een noord- en een zuidpool. Het uiteinde dat naar het noorden wijst noemen we de noordpool van de naald. Elke magneet heeft altijd twee polen; waarom er geen magneet met één pool bestaat, staat bij bestaan magneten met twee dezelfde polen.
Hier zit een aardige paradox in voor wie verder wil. Gelijke polen stoten elkaar af en ongelijke trekken aan. De noordpool van de naald wordt aangetrokken door het noorden van de aarde, dus wat daar in de grond zit is magnetisch gezien een zuidpool. Het magnetische noorden van de aarde is dus eigenlijk een magnetische zuidpool. Meer daarover staat bij de noordpool van een magneet en de aarde als magneet.
Als het niet werkt
Vrijwel altijd is het een van deze vier. Er ligt nog een magneet of een groot stuk staal in de buurt. De naald is van roestvast staal. Er is heen en weer gewreven in plaats van in één richting. Of het kurkje is te zwaar en drijft niet vlak, waardoor de naald tegen de bodem of de rand aanloopt.
Draait de naald wel maar komt hij niet tot rust, dan is er tocht of trilling. Zet de kom uit de looproute en wacht rustig af.
Verdieping voor oudere leerlingen
Laat ze de naald opnieuw magnetiseren met de andere pool van de magneet en kijken wat er gebeurt: de naald draait dan om. Daarmee laat je zien dat de richting van het strijken de polariteit bepaalt.
Een tweede uitstapje is het verschil tussen geografisch en magnetisch noorden. In Nederland scheelt dat ongeveer één graad, te weinig om in de klas te meten. In Groenland loopt het verschil op tot boven de dertig graden, en daar moet je er bij navigeren wel degelijk voor corrigeren. Dat maakt meteen duidelijk waarom een kompas een hulpmiddel is en geen exacte aanwijzer.
Veiligheid in de klas
Naalden zijn scherp en kleine magneten zijn precies het formaat dat wordt ingeslikt; meerdere ingeslikte magneten kunnen ernstige inwendige schade veroorzaken. Tel de magneten daarom voor en na de les en berg ze daarna buiten bereik op. Houd ze bovendien uit de buurt van bankpassen en apparatuur. Zie welke magneten veilig zijn bij kinderen en magneten veilig opbergen.
Meer proefjes
Wil je hierna verder, dan maakt het ijzervijlsel-experiment het magnetisch veld zichtbaar dat je hier alleen kunt aflezen. Bij elektromagneet maken laten leerlingen magnetisme zelf ontstaan en weer verdwijnen. Een bredere verzameling staat bij proefjes met magneten, en voor de bovenbouw is er een lespakket voor groep 7 en 8.
Verder lezen en doen
De geschiedenis van het kompas
Hoe een magnetische naald de zeevaart veranderde.
Lees verder →Wat is de noordpool van een magneet?
Waarom het magnetische noorden van de aarde een zuidpool is.
Lees verder →Elektromagneet maken
Magnetisme zelf laten ontstaan met een spijker en een batterij.
Lees verder →Het uitrichten van de magnetische domeinen in staal, zodat het materiaal zich als magneet gaat gedragen. Strijken in één richting werkt; heen en weer wrijven heft het effect weer op.
Kompasnaald
Een gemagnetiseerd stuk staal dat vrij kan draaien en zich daardoor uitlijnt met het aardmagnetisch veld.
Declinatie
Het verschil tussen het geografische en het magnetische noorden. In Nederland ongeveer één graad, elders op aarde tot boven de dertig.
Technisch team MagneetjesWinkel.nl
De informatie op deze pagina is zorgvuldig samengesteld door het technisch team van MagneetjesWinkel.nl. Zo ben je verzekerd van betrouwbare en actuele informatie over magneten en hun toepassingen.
Laatst bijgewerkt: 6 augustus 2026