Elektromagneet maken: een proefje voor kinderen
Kort antwoord:
Wikkel geïsoleerd koperdraad rond een ijzeren spijker, maak beide draaduiteinden kaal en houd ze kort tegen de plus- en minpool van een gewone AA-batterij. De spijker trekt dan paperclips aan.
Waarom:
Stroom door een draad maakt een magnetisch veld. Door het draad tot een spoel te wikkelen tellen de velden bij elkaar op, en de ijzeren spijker versterkt het geheel nog eens flink.
Dit is het klassieke proefje waarmee je in tien minuten laat zien dat elektriciteit en magnetisme hetzelfde verschijnsel zijn. Je hebt er weinig voor nodig en het werkt vrijwel altijd, mits je één ding niet vergeet: de lak of isolatie aan de uiteinden van het draad moet eraf.
Wat is een elektromagneet?
Een elektromagneet is alleen magnetisch zolang er stroom loopt. Haal je de batterij weg, dan is het effect vrijwel meteen verdwenen. Dat komt doordat zacht ijzer, zoals een gewone spijker, zijn magnetisme nauwelijks vasthoudt: de magnetische gebieden in het materiaal richten zich makkelijk uit, maar vallen net zo makkelijk weer terug.
Een permanente magneet doet precies het omgekeerde. Het materiaal daarvan is zo gemaakt dat die uitrichting juist blijft staan. Meer daarover staat bij soorten magneten en hoe werkt een magneet.
Wat je nodig hebt
Een ijzeren spijker van 6 tot 10 cm (geen roestvast staal, want daar werkt het niet mee), ongeveer een meter geïsoleerd koperdraad, een gewone AA-batterij, een stuk of tien paperclips en wat plakband. Fijn schuurpapier of een striptangetje is handig om het draad kaal te maken.
Stap 1: Leg alles klaar
Zet alle materialen voor je neer. Maak nu alvast de laatste twee centimeter van beide draaduiteinden kaal: bij lakdraad schuur je de laklaag eraf, bij draad met kunststof isolatie strip je die weg. Slaat iemand deze stap over, dan gebeurt er straks niets, want de isolatie geleidt geen stroom.
Stap 2: Wikkel het draad om de spijker
Wikkel het draad strak en netjes rond de spijker, alle windingen dezelfde kant op. Vijftig tot honderd windingen werkt goed. Wikkel je halverwege de andere kant op, dan heffen de velden elkaar deels op en blijft er weinig over. Laat aan beide kanten een paar centimeter draad vrij.
Stap 3: Sluit de batterij aan
Houd het ene kale uiteinde tegen de pluspool en het andere tegen de minpool. Je kunt ze met plakband vastzetten, maar houd het kort: enkele seconden per keer is genoeg om te testen. Draad en batterij worden namelijk warm, en dat gaat sneller dan je verwacht.
Stap 4: Tel de paperclips
Houd de punt van de spijker bij een hoopje paperclips. Bij een goede spoel pak je er meerdere tegelijk op. Laat je één draad los, dan vallen ze er meteen af.
Let op een aardig detail: vaak blijft er na het loskoppelen nog één paperclip hangen. Dat is restmagnetisme, een klein beetje magnetisme dat de spijker vasthoudt. Tik er even tegenaan en het is weg. Precies dat verschil, tussen even vasthouden en blijvend vasthouden, is wat een permanente magneet anders maakt.
Lees dit voordat je begint
Een spoel van koperdraad heeft vrijwel geen weerstand, dus je maakt met dit proefje in feite kortsluiting over de batterij. Dat is beheersbaar met een gewone AA-alkalinebatterij, maar niet met alles.
Gebruik uitsluitend een losse, gewone AA- of AAA-batterij. Geen oplaadbare batterijen en geen lithiumcellen: die leveren veel meer stroom en kunnen in korte tijd heet worden. Sluit het draad nooit aan op een stopcontact, adapter, powerbank of accu.
Houd de verbinding maar enkele seconden vast en laat de batterij daarna afkoelen. Voelt het draad warm aan, stop dan. Doe dit proefje altijd samen met een volwassene erbij. Meer over veilig omgaan met magneten staat bij gebruik en veiligheid van magneten.
Als het niet werkt
Bijna altijd ligt het aan één van deze drie. De isolatie zit nog op de draaduiteinden, waardoor er geen stroom loopt. De windingen lopen niet allemaal dezelfde kant op, waardoor de velden elkaar opheffen. Of de spijker is van roestvast staal, en daar werkt het niet mee.
Werkt het wel maar is de kracht mager, wikkel dan meer windingen. Het aantal windingen bepaalt samen met de stroomsterkte hoe sterk het veld wordt, dus twee lagen over elkaar heen scheelt merkbaar.
Verder experimenteren
Laat kinderen zelf variëren en tellen: eerst vijftig windingen, dan honderd. Een dikkere spijker geeft meer ijzer om te magnetiseren. Twee batterijen achter elkaar geeft meer stroom, maar ook sneller warmte, dus houd het dan extra kort. Laat ze noteren hoeveel paperclips er per variant blijven hangen; dan wordt het een echt experiment in plaats van een trucje.
Meer proefjes
Wil je hierna verder, dan maakt het ijzervijlsel-experiment het magnetisch veld zichtbaar dat je hier alleen kunt voelen. Bij proefjes met magneten staat een bredere verzameling, en voor de klas is er een lespakket voor groep 7 en 8.
Verder lezen en doen
Hoe werkt een magneet?
Wat er in het materiaal gebeurt en waarom dat kracht oplevert.
Lees verder →Gebruik en veiligheid van magneten
Waar je op let bij magneten in huis, zeker met kinderen erbij.
Lees verder →Een magneet die alleen werkt zolang er stroom door een spoel loopt. Schakel je de stroom uit, dan verdwijnt het magnetisme vrijwel meteen.
Spoel
Draad dat meerdere keren om een kern is gewikkeld. Elke winding voegt zijn veld toe aan dat van de andere, waardoor het geheel veel sterker wordt dan een rechte draad.
Restmagnetisme
Het beetje magnetisme dat na uitschakelen in de kern achterblijft. Bij een gewone spijker is dat klein en verdwijnt het na een tikje.
Technisch team MagneetjesWinkel.nl
De informatie op deze pagina is zorgvuldig samengesteld door het technisch team van MagneetjesWinkel.nl. Zo ben je verzekerd van betrouwbare en actuele informatie over magneten en hun toepassingen.
Laatst bijgewerkt: 6 augustus 2026