De geschiedenis van het kompas
Kort antwoord:
Het kompas begon in China als waarzeggersinstrument, niet als navigatiemiddel. Shen Kuo beschreef in 1088 als eerste de gemagnetiseerde naald; rond 1111 werd hij op zee gebruikt en rond 1190 dook hij in Europa op.
Waarom:
Elke verbetering kwam voort uit een geconstateerde fout. De lepel liep vast op wrijving, de drijvende naald op deining, en op stalen schepen wees het kompas domweg verkeerd.
Het kompas is bijna duizend jaar ouder dan de verklaring ervan. Mensen gebruikten het eeuwenlang zonder te weten waarom het werkte, en verbeterden het intussen stap voor stap door precies vast te leggen wanneer het níet klopte.
Chronologie
| Jaartal | Wat er gebeurde |
|---|---|
| circa 70–80 n.Chr. | Wang Chong beschrijft een lepel van magnetiet die zuid wijst |
| circa 880 | eerste Chinese vermelding van magnetische declinatie |
| 1044 | de "zuidwijzende vis": gemagnetiseerd ijzer drijvend in water |
| 1088 | Shen Kuo beschrijft de gemagnetiseerde naald en het magnetiseren zelf |
| 1111–1117 | eerste vermelding van gebruik voor navigatie op zee |
| circa 1190 | eerste Europese beschrijving, door Alexander Neckam |
| circa 1269 | het droge kompas met naald op een pen verschijnt in Europa |
| begin 20e eeuw | het vloeistofgedempte kompas wordt de standaard |
Het begon niet op zee
De vroegste vorm was een lepel van magnetiet op een gepolijste plaat, in de Han-periode gebruikt voor waarzeggerij en het uitleggen van gebouwen, niet voor navigatie. Het principe klopte, maar de wrijving tussen lepel en plaat was zo groot dat het instrument onbetrouwbaar bleef.
Die beperking dreef de volgende stap: laat het magnetische deel drijven. De zuidwijzende vis uit 1044 was een stuk gemagnetiseerd ijzer dat in een kom water dobberde, en werkte veel beter omdat water nauwelijks weerstand geeft. Militaire handleidingen bevelen hem aan voor donkere nachten en mist, precies de omstandigheden waarin sterren en zon geen uitkomst bieden.
Shen Kuo, 1088
De eerste ondubbelzinnige beschrijving van een gemagnetiseerde naald staat in de Mengxi Bitan van Shen Kuo. Hij legde uit hoe je een naald magnetiseert door hem met magnetiet te strijken en beschreef verschillende manieren om hem vrij te laten draaien: drijvend op water, hangend aan een zijden draad, of balancerend op een nagel.
In hetzelfde werk noteerde hij iets dat pas eeuwen later in Europa zou opvallen: de naald wijst niet precies naar het zuiden. Dat is magnetische declinatie, en de Chinese vermelding ervan gaat nog verder terug, tot een tekst uit ongeveer 880. Wie het strijken zelf wil uitproberen, vindt de werkwijze bij zelf een kompas maken met een magneet.
Naar Europa
Rond 1111 is het kompas voor het eerst gedocumenteerd aan boord van schepen, in een beschrijving die vermeldt dat loodsen bij helder weer op zon en sterren voeren en bij donker weer op de zuidwijzende naald. Dat is precies waar de winst zat: navigeren bleef mogelijk als de hemel dichtzat.
Via handel en zeevaart bereikte het instrument Europa, waar de Engelse geleerde Alexander Neckam het rond 1190 als eerste beschreef. Kort daarna volgde de belangrijkste Europese verbetering: het droge kompas, waarbij de naald op een pen balanceert in plaats van in water te drijven. Dat werkte op een deinend dek beter dan een schaal water, die bij elke golf overloopt.
De rode draad: het kompas werd beter doordat men wist dat het fout was
Elke stap in dit verhaal komt voort uit een vastgestelde tekortkoming. De lepel had te veel wrijving, dus ging het magnetische deel drijven. Water klotst op zee, dus kwam de naald op een pen. De naald wijst niet precies noord, dus werd declinatie in kaart gebracht. En op stalen schepen wees het kompas ronduit verkeerd, dus werden er correcties bij ontworpen. Niemand van deze mensen dacht dat het instrument perfect was; juist daarom werd het bruikbaar.
Het probleem van de stalen schepen
In de negentiende eeuw ontstond een fout die alle voorgaande in de schaduw stelde. Houten schepen hadden nauwelijks invloed op het kompas, maar een romp van ijzer of staal wordt zelf magnetisch en trekt de naald mee. De afwijking die daardoor ontstaat heet deviatie, en die verschilt per schip en zelfs per koers.
De oplossing was even elegant als tegenintuïtief: compenserende magneten en stukken zacht ijzer naast het kompas, zorgvuldig zo geplaatst dat ze het veld van het schip opheffen. Een magnetisch probleem werd dus verholpen met meer magneten.
Waarom een kompas nog steeds kan afwijken
Een kompasnaald reageert op alle magnetische velden in de omgeving, niet alleen op dat van de aarde. Grote stalen voorwerpen, sterke magneten en elektrische stromen verstoren het lokale veld allemaal. In een gewoon huis is een lichte afwijking daarom normaal.
Daarnaast blijft de declinatie bestaan. In Nederland is het verschil tussen geografisch en magnetisch noorden ongeveer één graad, in poolgebieden loopt het op tot tientallen graden en is een magnetisch kompas praktisch onbruikbaar. Bovendien verschuift het magnetische noorden voortdurend, de laatste decennia opvallend snel richting Siberië. Zie de aarde als magneet en magnetische veldlijnen en de vorm van een magneet.
Van instrument naar wetenschap
Zolang niemand wist waarom de naald noord wees, deden er verklaringen de ronde die achteraf onwaarschijnlijk lijken, zoals een aantrekkende poolster of magnetische bergen. Het antwoord kwam in 1600, toen William Gilbert beargumenteerde dat de aarde zelf een magneet is.
Daarmee werd het kompas van raadsel tot onderzoeksobject, en dat leverde uiteindelijk het hele vakgebied op. Zie de ontwikkeling van magnetisme in de natuurkunde en de uitvinder van de magneet.
Verder lezen over kompassen en magnetisme
Zelf een kompas maken met een magneet
Het principe van Shen Kuo in een kwartier nagebouwd.
Lees verder →Wie is de uitvinder van de magneet?
Wie wat ontdekte, met jaartallen en namen op een rij.
Lees verder →De ontwikkeling van magnetisme in de natuurkunde
Van waarneming naar theorie over magnetische velden.
Lees verder →Ontstaan en geschiedenis van magneten
Het volledige overzicht van deze clusterhub.
Lees verder →Het verschil tussen het geografische en het magnetische noorden. In Nederland ongeveer één graad, in poolgebieden tientallen. Al rond 880 in China vastgelegd.
Deviatie
De afwijking die het schip zelf veroorzaakt doordat een stalen romp magnetisch wordt. Per schip verschillend en te corrigeren met compenserende magneten.
Droog kompas
Een kompas waarbij de naald op een pen balanceert in plaats van in water drijft. Vanaf circa 1269 in Europa, en op een deinend dek betrouwbaarder dan een schaal water.
Technisch team MagneetjesWinkel.nl
De informatie op deze pagina is zorgvuldig samengesteld door het technisch team van MagneetjesWinkel.nl. Zo ben je verzekerd van betrouwbare en actuele informatie over magneten en hun toepassingen.
Laatst bijgewerkt: 6 augustus 2026