Wie is de uitvinder van de magneet?
Kort antwoord:
Niemand. Magnetisme is een natuurverschijnsel dat er altijd al was; de eerste magneten waren brokken magnetiet die mensen in de natuur aantroffen. Wel zijn er uitvinders van de moderne magneetmaterialen, en die zijn goed aanwijsbaar.
Waarom:
De sterkste magneet van vandaag, neodymium, is in 1982 ontdekt door twee onderzoekers die onafhankelijk van elkaar op hetzelfde uitkwamen. De ferrietmagneet komt uit het Philips-lab in Eindhoven.
De vraag lijkt eenvoudig maar valt uiteen in twee vragen. Wie ontdekte magnetisme? Niemand, want het was er al. Wie maakte de magneten die we nu gebruiken? Dat zijn wél mensen met een naam en een jaartal.
De naam komt van een plaats
Het woord magneet gaat terug op Magnesia, een streek uit de oudheid waar het mineraal magnetiet veel voorkwam. Dat mineraal, ijzeroxide met de formule Fe₃O₄, trekt van nature ijzer aan. Brokken die sterk genoeg gemagnetiseerd waren om als kompas te dienen, kregen later de naam zeilsteen.
Zowel Griekse als Chinese bronnen uit de oudheid beschrijven deze stenen. Rond de Han-dynastie werd in China een lepel van magnetiet op een gepolijste plaat gebruikt als richtinginstrument, de voorloper van het kompas. Voor navigatie op zee is het kompas pas vanaf ongeveer de elfde eeuw gedocumenteerd; zie de geschiedenis van het kompas.
Tijdlijn
| Periode | Wat er gebeurde |
|---|---|
| Oudheid | magnetiet wordt herkend als steen die ijzer aantrekt |
| Han-dynastie | eerste richtinginstrument met magnetiet in China |
| 1600 | William Gilbert beschrijft de aarde als magneet in De Magnete |
| 1820 | Ørsted toont aan dat stroom een magnetisch veld opwekt |
| 1825 | William Sturgeon bouwt de eerste elektromagneet |
| Jaren dertig | AlNiCo, de eerste sterke industriële permanente magneet |
| 1952 | ferrietmagneten bij Philips in Eindhoven |
| Jaren zestig | samarium-kobalt, de eerste zeldzame-aardmagneet |
| 1982 – 1983 | neodymium, tweemaal onafhankelijk ontdekt |
Van waarnemen naar verklaren
Eeuwenlang wist men dát magnetiet ijzer aantrok, maar niet waarom. In 1600 publiceerde de Engelse arts en natuuronderzoeker William Gilbert De Magnete, waarin hij als eerste beargumenteerde dat de aarde zelf een grote magneet is en dat een kompasnaald daarom noord wijst. Dat verving de tot dan toe gangbare verklaring dat de poolster de naald zou aantrekken.
Gilbert ontdekte het verschijnsel dus niet, hij verklaarde het. Zijn werk geldt als een van de eerste voorbeelden van experimentele natuurkunde. Meer daarover staat bij de aarde als magneet.
Elektriciteit blijkt magnetisme
In 1820 merkte de Deense natuurkundige Hans Christian Ørsted tijdens een demonstratie dat een kompasnaald uitsloeg zodra hij een elektrische stroom inschakelde. Daarmee lagen elektriciteit en magnetisme voor het eerst aantoonbaar in elkaars verlengde.
Vijf jaar later bouwde William Sturgeon de eerste elektromagneet: een ijzeren kern met een gewikkelde draad eromheen. Voor het eerst was magnetisme regelbaar, aan en uit te zetten. Dat principe zit vandaag in elke motor, luidspreker en generator. Zelf uitproberen kan met het proefje bij elektromagneet maken.
De moderne magneetmaterialen
Pas in de twintigste eeuw werden permanente magneten doelbewust ontworpen in plaats van gevonden. AlNiCo, een legering van aluminium, nikkel en kobalt, was in de jaren dertig de eerste die veel sterker was dan gemagnetiseerd staal.
De ferrietmagneet komt uit Eindhoven
Bij het Philips Natuurkundig Laboratorium werd in de jaren veertig gewerkt aan magnetische oxides, aanvankelijk voor toepassingen in de elektronica. Daaruit kwam in 1952 een materiaal voort dat Philips onder de naam Ferroxdure op de markt bracht: bariumhexaferriet, de eerste ferrietmagneet zoals we die nu kennen. De aanleiding was praktisch. AlNiCo was op dat moment de sterkste permanente magneet, maar leunde zwaar op kobalt, en dat was duur en schaars. Ferriet bood een goedkoop alternatief van veelvoorkomende grondstoffen, en is tot op de dag van vandaag het meest geproduceerde magneetmateriaal ter wereld. Zie ferriet magneten.
In de jaren zestig volgde samarium-kobalt, de eerste magneet op basis van een zeldzaam aardmetaal. Sterk en hittebestendig, maar door de kobaltprijs kostbaar. Precies die prijs zette de zoektocht in gang die tot neodymium leidde.
Neodymium: twee uitvinders, geen van beide op de hoogte van de ander
De aanleiding was opnieuw kobalt. Samarium-kobalt was in de jaren zeventig de sterkste magneet, maar samarium is duur en de kobaltwinning zit in politiek onrustige gebieden. Twee onderzoekers zochten daarom onafhankelijk van elkaar naar een variant zonder kobalt, en stuitten begin 1982 binnen enkele weken van elkaar op dezelfde verbinding: Nd₂Fe₁₄B.
Masato Sagawa bij Sumitomo Special Metals in Japan kwam er via poedermetallurgie en sinteren. John Croat bij General Motors in de Verenigde Staten via snel gestolde legeringen, gemaakt met melt spinning. Geen van beiden wist van de ander.
Beiden wachtten met publiceren tot hun patenten waren ingediend, en presenteerden vervolgens in november 1983 hun resultaat op dezelfde bijeenkomst: de 29e Magnetism and Magnetic Materials-conferentie in Pittsburgh. Beide productiemethoden worden nog altijd gebruikt, gesinterd voor sterke losse magneten en gebonden voor complexe vormen. Inmiddels is ongeveer 90% van alle verkochte permanente magneten van dit type.
Wat de verbinding zo bijzonder maakt, staat bij wat maakt een magneet sterk en de N-waarde bij neodymium magneten.
Dus: is er een uitvinder?
Van magnetisme niet. Dat is een eigenschap van materie die er was voordat er iemand was om hem op te merken, en de eerste magneten lagen kant-en-klaar in de grond.
Van de moderne magneet wel. De ferrietmagneet heeft een adres in Eindhoven, en de neodymium magneet twee namen en een jaartal. Het onderzoek gaat bovendien door: er wordt gewerkt aan materialen die het zonder zeldzame aardmetalen moeten stellen, zie magneten zonder zeldzame aardmetalen.
Bronnen
Voor de ontdekking van de neodymium magneet: Inventing the world's strongest magnet, Nature (2023), over de toekenning van de Honda Prize aan Masato Sagawa en John Croat. Voor de ferrietmagneet: J.J. Went, G.W. Rathenau, E.W. Gorter en G.W. van Oosterhout, "Ferroxdure, a class of new permanent magnet materials", Philips Technical Review 13 (1952).
Verder over geschiedenis en materiaal
Ontstaan en geschiedenis van magneten
Van natuurlijke magnetiet tot moderne toepassingen.
Lees verder →Geschiedenis van het kompas
Hoe een magnetietlepel uitgroeide tot navigatie-instrument.
Lees verder →Hoe werkt een magneet?
Wat er in het materiaal gebeurt en waarom dat kracht oplevert.
Lees verder →Magneten zonder zeldzame aardmetalen
Waar het onderzoek naar nieuwe magneetmaterialen nu staat.
Lees verder →Natuurlijk mineraal met de formule Fe₃O₄ dat ijzer aantrekt. Brokken die sterk genoeg zijn om als kompas te dienen heten zeilsteen.
Hexaferriet
De materiaalfamilie waaruit ferrietmagneten bestaan, in 1952 bij Philips in Eindhoven als permanent magneetmateriaal aangekondigd.
Nd₂Fe₁₄B
De kristalstructuur van de neodymium magneet, in 1982 onafhankelijk ontdekt door Masato Sagawa en John Croat.
Technisch team MagneetjesWinkel.nl
De informatie op deze pagina is zorgvuldig samengesteld door het technisch team van MagneetjesWinkel.nl. Zo ben je verzekerd van betrouwbare en actuele informatie over magneten en hun toepassingen.
Laatst bijgewerkt: 6 augustus 2026