Hoe de natuurkunde magnetisme leerde verklaren
Kort antwoord:
Magnetisme werd in vier stappen verklaard. Gilbert liet in 1600 zien dat de aarde een magneet is, Ørsted en Faraday koppelden het tussen 1820 en 1831 aan elektrische stroom, Weiss verklaarde in 1907 met domeinen hoe ijzer een magneet wordt, en in 1925 vonden twee Leidse studenten de elektronspin, de bron op atoomniveau.
Waarom:
Met klassieke natuurkunde is een permanente magneet niet te verklaren; dat bewees Hendrika van Leeuwen in 1919 in Leiden. Pas de kwantummechanica gaf het antwoord: elk elektron is zelf een klein magneetje, en in ijzer, nikkel en kobalt houdt een kwantumeffect de magneetjes van naburige atomen in dezelfde richting.
Eeuwenlang wisten mensen wat een magneet deed, maar niet waarom. Dit artikel volgt de verklaring: wie wat vond, in welk jaar, en wat je daarvan terugziet als je vandaag een magneet koopt. Hoe de magneetmaterialen zelf ontstonden, van gehard staal tot neodymium, staat bij de uitvinder van de magneet.
Van magneetsteen naar polen
Het begon met magnetiet, een ijzererts dat van nature magnetisch kan zijn. De Griekse filosoof Thales concludeerde rond 600 voor Christus dat de steen een ziel moest hebben, omdat hij ijzer in beweging bracht. Bijna 1700 jaar later, in 1088, beschreef de Chinese geleerde Shen Kuo een naald die over magneetsteen was gewreven en daarna naar het zuiden wees. Hij merkte erbij op dat de naald steeds iets naar het oosten afweek: de eerste duidelijke beschrijving van het verschil tussen het magnetische en het geografische noorden. Hoe het kompas zich daarna ontwikkelde, lees je in de geschiedenis van het kompas.
De eerste die systematisch experimenteerde, was de Fransman Petrus Peregrinus. In een brief uit 1269, geschreven tijdens het beleg van de Italiaanse stad Lucera, beschreef hij dat een magneet twee polen heeft, dat gelijke polen elkaar afstoten en ongelijke elkaar aantrekken, en dat een gebroken magneet twee complete magneten oplevert, elk met een eigen noord- en zuidpool. Dat laatste zie je terug bij elke ferrietmagneet die op een tegelvloer valt: houd je de stukken langs de breuk tegen elkaar, dan klikken ze vast, en draai je er één om, dan duwen ze elkaar weg.
Een losse noord- of zuidpool heeft nog nooit iemand gevonden. De Britse natuurkundige Paul Dirac rekende in 1931 voor dat zo'n monopool zou kunnen bestaan, en sindsdien wordt ernaar gezocht, tot nu toe zonder bevestigd resultaat.
Gilbert: de aarde zelf is de magneet
William Gilbert, lijfarts van koningin Elizabeth I, publiceerde in 1600 De Magnete. Hij sleep een bol uit magneetsteen, de terrella, en liet zien dat een kompasnaaldje zich boven die bol net zo gedraagt als op aarde: het draait naar de polen en kantelt, hoe dichter bij een pool, steeds verder naar beneden. Een kompas wijst dus niet naar de Poolster of naar een magneetberg in het hoge noorden, zoals toen werd gedacht, maar volgt het veld van de aarde zelf. In hetzelfde boek scheidde Gilbert magnetisme van de aantrekking door gewreven barnsteen, en voor dat tweede verschijnsel bedacht hij het woord electricus. Een gevolg van zijn inzicht: de noordpool van een kompasnaald wordt naar het noorden getrokken, dus magnetisch gezien ligt daar een zuidpool.
Coulomb en de afstand
In 1785 mat de Franse ingenieur Charles-Augustin de Coulomb met een torsiebalans de kracht tussen de polen van lange gemagnetiseerde naalden. Die kracht nam af met het kwadraat van de afstand: op twee keer de afstand bleef een kwart over. Voor het eerst kon je met magnetisme rekenen.
Die kwadratenregel wordt nog steeds aangehaald voor gewone magneten, en daar is hij te optimistisch. Coulomb mat aan de uiteinden van lange naalden, waar de andere pool ver weg zat. Bij een schijfmagneet van 10 × 5 mm liggen noord en zuid een halve centimeter van elkaar. Op een afstand van een paar keer die maat neemt het veld af met de derde macht: op twee keer de afstand is er nog een achtste over, en de kracht tussen twee van zulke magneten zakt naar een zestiende. In de eerste millimeters vlak bij de magneet hangt de afname vooral af van vorm en ondergrond; hoe groot dat effect is, staat bij de luchtspleet bij magneten.
1820 tot 1865: stroom en magnetisme blijken één verschijnsel
In april 1820 zag de Deense natuurkundige Hans Christian Ørsted tijdens een college een kompasnaald uitslaan toen hij stroom door een draad liet lopen. Hij publiceerde het op 21 juli 1820 in een kort Latijns pamflet, en binnen enkele maanden herhaalden onderzoekers in heel Europa de proef.
André-Marie Ampère in Parijs toonde nog datzelfde jaar aan dat twee draden met stroom elkaar aantrekken of afstoten, zonder dat er ijzer aan te pas komt. Hij opperde dat de kracht van een ijzeren magneet voortkomt uit piepkleine kringstroompjes in het materiaal. Wat die stroompjes zouden zijn, kon niemand zeggen; het antwoord kwam ruim honderd jaar later uit Leiden.
Michael Faraday draaide de vraag om: als stroom een magneetveld maakt, kan een magneet dan stroom maken? Op 29 augustus 1831 wikkelde hij twee spoelen om een ijzeren ring. Bij het in- en uitschakelen van de ene spoel sloeg een meter op de andere uit; zolang de stroom constant liep, gebeurde er niets. Alleen een veranderend magneetveld wekt spanning op. Op dat principe werken de fietsdynamo en elke generator in een centrale. Een inductiekookplaat werkt er ook mee, en heeft daarom een pan nodig waar een magneet aan blijft hangen. Faraday tekende de kracht rond een magneet als lijnen door de ruimte, het begin van het begrip veld; hoe je die veldlijnen zichtbaar maakt en leest, staat in een apart artikel.
James Clerk Maxwell vatte het in 1865 samen in een stel vergelijkingen die elektriciteit, magnetisme en licht als één verschijnsel beschrijven. Over de vraag waarom een stuk ijzer magnetisch is en een stuk koper niet, zeiden ze niets.
Leg een kompas plat op tafel en span een stuk koperdraad er in noord-zuidrichting overheen. Houd de uiteinden één of twee seconden tegen de polen van een platte batterij van 4,5 volt: de naald slaat dwars. Wissel de draden om en hij slaat de andere kant op. Geen kompas in huis? De kompas-app op je telefoon reageert net zo goed. Houd het bij een paar seconden, want de batterij staat kortgesloten en de draad wordt warm.
Curie en Weiss: temperatuur en domeinen
Pierre Curie mat voor zijn proefschrift van 1895 hoe de magnetische eigenschappen van stoffen veranderen met de temperatuur. IJzer verliest zijn ferromagnetisme bij 770 °C; daarboven trekt zelfs een sterke magneet het nog maar zwak aan. Die grens heet nu het Curiepunt. Voor magneten is hij in de praktijk zelden de beperking: standaard neodymium verliest al vanaf 80 °C blijvend kracht, ver onder zijn Curiepunt, zoals uitgelegd bij de Curie-temperatuur van magneten.
Pierre Weiss pakte in 1907 de vraag aan waarom een gewone spijker geen magneet is, terwijl het ijzer erin wel naar een magneet springt. Zijn verklaring: ijzer bestaat uit domeinen, kleine gebieden waarin alle atomen dezelfde kant op wijzen, maar waarvan de richtingen onderling door elkaar liggen. Opgeteld heffen ze elkaar op, en magnetiseren is die domeinen in één richting zetten. Om te verklaren waarom de atomen binnen een domein gelijk staan, moest Weiss een inwendig veld aannemen dat veel sterker was dan elk veld dat een laboratorium kon maken. Waar dat veld vandaan kwam, wist hij niet.
Het bewijs voor de domeinen kwam in stappen. In 1919 sloot de Duitse natuurkundige Heinrich Barkhausen een spoel om een ijzeren staaf aan op een versterker. Bij het langzaam magnetiseren hoorde hij geknetter in de hoorn: domeinen die één voor één omklappen. In 1931 maakte de Amerikaan Francis Bitter ze zichtbaar met een druppel vloeistof vol fijn ijzerpoeder op een gepolijst oppervlak; het poeder verzamelt zich langs de grenzen tussen de domeinen.
Leiden: waar de klassieke natuurkunde vastliep
Weiss beschreef wat er gebeurde, niet waarom. In haar proefschrift van 1919, bij Hendrik Lorentz in Leiden, toonde Hendrika van Leeuwen aan dat de klassieke natuurkunde die vraag nooit zou kunnen beantwoorden: volgens de wetten van Newton en Maxwell heffen de bijdragen van alle bewegende elektronen in een stof elkaar precies op, en kan geen enkel materiaal uit zichzelf magnetisch zijn. Niels Bohr was in 1911 in Kopenhagen tot dezelfde conclusie gekomen; de stelling draagt nu hun beider naam.
Dat raakt de uitleg die je nog altijd in schoolboeken en op websites tegenkomt: elektronen draaien rondjes om de atoomkern, vormen zo kleine stroomkringen, en daardoor is elk atoom een magneetje. Als verklaring voor een permanente magneet klopt dat niet. Van Leeuwen liet zien dat zulke klassieke stroomkringetjes elkaar opheffen, en in ijzer komt het magnetisme vrijwel helemaal ergens anders vandaan: de spin van het elektron.
Die spin kwam in 1925 uit dezelfde stad. George Uhlenbeck en Samuel Goudsmit, twee studenten van Paul Ehrenfest, stelden voor dat elk elektron zelf een vast magnetisch moment heeft, alsof het om zijn as draait. Lorentz rekende voor dat de buitenkant van zo'n elektron dan sneller dan het licht zou moeten bewegen, en Uhlenbeck wilde het artikel terugtrekken. Ehrenfest had het al opgestuurd, met de opmerking dat ze allebei jong genoeg waren om zich een domheid te kunnen veroorloven. Het stuk verscheen eind 1925 in Die Naturwissenschaften, en de spin bleek te kloppen. Het elektron draait alleen niet echt rond; spin is een kwantumeigenschap waar geen dagelijks voorbeeld voor bestaat.
Werner Heisenberg legde in 1928 de laatste schakel. Hij liet zien dat de spins van naburige atomen elkaar via een kwantumeffect, de uitwisselingswerking, in dezelfde richting dwingen. Dat is het inwendige veld waar Weiss naar zocht, en het is bij kamertemperatuur maar in een paar elementen sterk genoeg: ijzer, nikkel en kobalt. Gadolinium zit op de grens, met een Curiepunt rond 20 °C. Een gekoeld plaatje gadolinium blijft aan een magneet hangen en valt eraf zodra je het in je hand opwarmt. Waarom roestvast staal daardoor soms wel en soms niet aan een magneet blijft hangen, lees je bij welke metalen magnetisch zijn.
Néel en de ferrietmagneet
De stap die het dichtst bij ons assortiment ligt, zette de Fransman Louis Néel. Hij verklaarde in 1948 waarom ferriet magnetisch is, terwijl een groot deel van de ijzeratomen erin de verkeerde kant op wijst. In bariumferriet zitten per bouwsteen twaalf ijzeratomen: acht staan de ene kant op, vier de andere, en netto blijven er vier over. Néel noemde dat ferrimagnetisme en kreeg er in 1970 de Nobelprijs voor. Het verklaart waarom ferriet blijft steken op een remanentie rond 0,4 tesla, terwijl neodymium, waarin de ijzeratomen allemaal dezelfde kant op staan, afhankelijk van de N-klasse 1,2 tot bijna 1,5 tesla haalt. Philips bracht in 1952 in Eindhoven de eerste bariumferrietmagneet op de markt, onder de naam Ferroxdure.
Dat ferriet een oxide is, heeft nog een gevolg: het kan niet verder roesten. Een ferrietmagneet heeft daarom geen coating nodig, terwijl neodymium zonder zijn nikkellaag in vochtige lucht binnen korte tijd begint te corroderen.
Bronnen
- Petrus Peregrinus, Epistola de magnete, 1269 (Engelse vertaling: The Letter of Petrus Peregrinus on the Magnet, 1904).
- W. Gilbert, De Magnete, Londen 1600.
- C.-A. de Coulomb, Second mémoire sur l'électricité et le magnétisme, Académie Royale des Sciences, 1785.
- H.C. Ørsted, Experimenta circa effectum conflictus electrici in acum magneticam, Kopenhagen, 21 juli 1820.
- M. Faraday, Experimental Researches in Electricity, Philosophical Transactions of the Royal Society, 1832.
- P. Weiss, L'hypothèse du champ moléculaire et la propriété ferromagnétique, Journal de Physique 6 (1907).
- H.J. van Leeuwen, Vraagstukken uit de electronentheorie van het magnetisme, proefschrift Universiteit Leiden, 1919.
- G.E. Uhlenbeck en S. Goudsmit, Die Naturwissenschaften 13 (1925); Instituut-Lorentz, Universiteit Leiden, geschiedenis van de spin.
- L. Néel, Annales de Physique 3 (1948), over ferrimagnetisme.
Meer leren over magnetisme?
Wie is de uitvinder van de magneet?
Van magneetsteen tot neodymium: wie de materialen maakte en wat elke stap mogelijk maakte.
Lees verder →Een klein gebied in een ferromagnetisch materiaal waarin de magnetische momenten van alle atomen dezelfde kant op staan. In ongemagnetiseerd ijzer liggen de richtingen van de domeinen door elkaar.
Uitwisselingswerking
Het kwantumeffect waardoor de spins van naburige atomen parallel gaan staan. Het verklaart waarom ijzer, nikkel en kobalt ferromagnetisch zijn.
Dit artikel hoort bij de categorie Magnetisme & fysica.
Hans Huizenga
Oprichter van specialistische webshop MagneetjesWinkel.nl met fysieke winkel in Ede.
Laatst bijgewerkt: 21 oktober 2026