Zelf een elektromotor maken met een batterij en een magneet
Kort antwoord:
De eenvoudigste elektromotor bouw je met een AA-batterij, een vernikkelde neodymium schijfmagneet en een stukje koperdraad. Zet de magneet aan de minpool en laat het draad van de pluspool naar de rand van de magneet lopen: zodra de stroomkring dicht is, gaat het draad of de magneet draaien. Een schijfmagneet van 20 × 5 mm werkt voor alle drie de motoren in dit artikel.
Waarom:
De stroom loopt door het koperdraad en door de magneet zelf, dwars door het veld van de magneet. Daar ontstaat een zijwaartse kracht, de lorentzkracht, die rondom steeds dezelfde kant op duwt. Michael Faraday liet zo'n motor in 1821 als eerste zien.
Je bouwt hier drie motoren, van makkelijk naar lastig. De schroefmotor en de draadmotor draaien binnen vijf minuten. De spoelmotor met paperclips lijkt het meest op een echte motor, maar vraagt geduld met schuurpapier.
| Motor | Wat draait er | Magneet | Verder nodig |
|---|---|---|---|
| Schroefmotor | De magneet, met een schroef eraan | Schijfmagneet 12 × 6 of 20 × 5 mm | AA-batterij, ijzeren schroef van 3 à 4 cm, 15 cm koperdraad |
| Draadmotor | Een gebogen koperdraad rond de batterij | Schijfmagneet 20 × 5 mm, breder dan de batterij | AA-batterij, 20 cm blank koperdraad van 1 à 1,5 mm |
| Spoelmotor | Een spoeltje boven de batterij | Schijfmagneet 20 × 5 mm | AA-batterij, 1 m lakdraad van ca. 0,5 mm, 2 paperclips, elastiekje, schuurpapier |
Welke magneet heb je nodig?
Je hebt een neodymium schijfmagneet met een nikkellaag nodig, met de polen op de twee platte kanten. Bij de schroef- en de draadmotor loopt de stroom dwars door de magneet, en de nikkellaag geleidt goed. Ferriet geleidt nauwelijks stroom, en een magneet met een rubber- of kunststoflaag ook niet. Onze weerbestendige schijfmagneet zit in een kunststof behuizing en doet het bij die twee motoren dus niet. Bij de spoelmotor loopt er geen stroom door de magneet; daar telt alleen dat hij sterk genoeg is.
De maat hangt af van de motor. Een AA-batterij is 14,5 mm dik. Een schijfmagneet van 20 × 5 mm steekt daar aan elke kant 2,75 mm onder uit (berekend), en precies op die rand komt bij de draadmotor het koperdraad. Een schijf van 12 mm is smaller dan de batterij en past alleen bij de schroefmotor; daar is de schijfmagneet van 12 × 6 mm de goedkoopste keuze. Wil je één magneet voor alle drie, neem dan 20 × 5.
Neem geen diametrale magneet, ook al staat er bij ons een van 12 × 6 mm naast de gewone. Bij een diametrale magneet liggen de polen op de ronde zijkant. Aan de noordkant duwt het veld het draad de ene kant op, aan de zuidkant de andere kant op, en je motor zwaait één keer en blijft dan staan. Het verschil tussen de twee soorten staat bij magnetiseringsrichting.
De schroefmotor
Bij de schroefmotor draait de magneet zelf, samen met een schroef die onder aan de batterij hangt.
- Zet de magneet met een platte kant tegen de kop van een gewone ijzeren schroef van 3 à 4 cm. Een messing schroef werkt niet, en aan veel RVS-schroeven blijft de magneet ook niet hangen.
- Houd de batterij met de pluspool omhoog en zet de punt van de schroef tegen de platte minpool. Schroef en magneet blijven daar hangen, want de magneet trekt via de schroef aan het stalen omhulsel van de batterij.
- Druk het ene eind van een koperdraadje met een vinger op de pluspool en raak met het andere eind licht de zijkant van de magneet. Magneet en schroef gaan meteen draaien.
Omdat de schroef de batterij alleen met zijn punt raakt, is er bijna geen wrijving en haalt hij een flinke snelheid. Draai de magneet om, dan draait de motor de andere kant op.
De draadmotor
Bij de draadmotor staat de batterij stil en draait een gebogen koperdraad eromheen.
- Strip 20 cm installatiedraad. De koperkern van draad van 1,5 mm² is 1,38 mm dik (berekend): stijf genoeg om zijn vorm te houden en licht genoeg om te draaien. Lakdraad kan ook, als je de lak schuurt op de plekken die de batterij en de magneet raken.
- Zet de batterij met de minpool op de schijfmagneet van 20 × 5 mm.
- Buig het draad in het midden tot een klein kuiltje dat op de pluspool rust. Laat de twee armen links en rechts langs de batterij naar beneden lopen en buig de uiteinden zo dat ze net de rand van de magneet raken.
- Laat los. Hangt het draad in balans, dan begint het te draaien. Hangt het scheef, buig dan één arm bij.
Drukken de uiteinden te hard tegen de magneet, dan remmen ze af; zitten ze te los, dan valt de stroom weg. Een hartje of een spiraal als vorm werkt net zo goed, zolang het draad aan beide kanten even zwaar is.
De spoelmotor met paperclips
De spoelmotor is de versie die veel scholen bouwen: een spoeltje van lakdraad draait boven een magneet, en de stroom komt via twee paperclips van de batterij.
- Wikkel ongeveer een meter lakdraad van 0,5 mm tien tot vijftien keer om de batterij. Haal het spoeltje eraf en wikkel beide uiteinden een paar keer om de ring, zodat ze recht tegenover elkaar uitsteken als een asje.
- Schuur bij het ene uiteinde de lak rondom weg. Schuur bij het andere uiteinde alleen de bovenkant kaal en laat de onderkant gelakt.
- Buig twee paperclips tot steuntjes met een lusje en zet ze met een elastiekje tegen de plus- en de minpool.
- Zet de schijfmagneet op de zijkant van de batterij, midden tussen de paperclips. Hij blijft aan het stalen omhulsel zitten.
- Leg het asje in de lusjes en geef het spoeltje een tikje.
Dat half kale uiteinde is de schakelaar van de motor. Een halve slag loopt er stroom en wordt het spoeltje een elektromagneet die tegen de magneet in duwt. De andere halve slag loopt er niets en draait het spoeltje op eigen vaart door. Schuur je beide uiteinden helemaal kaal, dan duwt de magneet het spoeltje elke halve slag terug en blijft het meestal heen en weer wiebelen. Hoe stroom door een spoel een magneet maakt, kun je eerst los proberen met een elektromagneet van een spijker. Een echte gelijkstroommotor schakelt op dezelfde manier, met een collector en koolborstels.
Hoe lang mag hij draaien?
Een paar seconden per keer, want bij elk van deze motoren maak je kortsluiting over de batterij. Er loopt dan 4 tot 6 ampère (berekend), draad en batterij worden snel warm, en de batterij loopt in korte tijd leeg.
Gebruik uitsluitend een losse, gewone AA-alkalinebatterij. Geen oplaadbare batterijen en geen lithiumcellen: die leveren meer stroom en kunnen in korte tijd heet worden. Sluit het draad nooit aan op een stopcontact, adapter, powerbank of accu. Voelt de batterij warm aan, laat dan los en laat hem afkoelen. De magneet zit tegen die batterij aan, en een neodymium magneet verliest boven 80 °C blijvend kracht; meer daarover bij hittebestendigheid van magneten. Doe het proefje met een volwassene erbij en houd losse magneetjes buiten bereik van kleine kinderen. Slikt een kind er twee of meer in, ga dan direct naar de huisarts of de spoedeisende hulp.
Waarom draait mijn motor niet?
Meestal is de stroomkring ergens niet dicht. Zit er nog lak of isolatie op het draad waar het de batterij of de magneet raakt, dan loopt er geen stroom. Bij de schroef- en de draadmotor laat een magneet van ferriet of met een rubber- of kunststoflaag ook geen stroom door. En een batterij die al een paar keer warm is geworden, is vaak leeg; een nieuwe lost dat op.
Draait de draadmotor schokkerig, dan hangt het draad scheef of drukt het te hard tegen de magneet. Zwaait de motor één keer en blijft hij dan staan, dan is de magneet diametraal gemagnetiseerd.
Draait een motor ook op alleen magneten?
Nee. De energie komt uit de batterij; de magneet levert alleen het magnetisch veld waarin de stroom een duw krijgt. Is de batterij leeg, dan staat de motor stil, hoe sterk de magneet ook is. Een motor die alleen met magneten blijft draaien en daarbij energie levert, zou energie uit het niets halen, en die bestaat niet.
Voor de klas legt het lespakket voor groep 7 en 8 uit wat een elektromotor is. Met de schroefmotor zien de leerlingen het daarna in vijf minuten zelf draaien.
Bronnen
Faraday liet de homopolaire motor in 1821 zien in de Royal Institution in Londen; draad en batterij kunnen bij doorlopend gebruik heet worden: Wikipedia, Homopolar motor.
Een motor met een sterke magneet, een batterij en ongeveer twintig centimeter massief koperdraad, in tien minuten gebouwd: Rijksuniversiteit Groningen, scienceLinx, Electric motor in ten minutes. Schroefmotor met batterij, schroef en 20 cm draad met gestripte uiteinden: Universiteitsmuseum Groningen, experimentkaart Stratingh.
Neodymium schijfmagneten met een geleidende laag werken het best; de magneet omdraaien keert de draairichting om: Evil Mad Scientist, Simple electric motor.
De meeste ferrieten geleiden geen elektrische stroom: Wikipedia, Ferrite (magnet).
Een AA-batterij is 13,7 tot 14,5 mm in diameter; de alkaline-uitvoering heet LR6: Wikipedia, AA battery. Rand van 2,75 mm berekend als (20 − 14,5) / 2. Kerndiameter van 1,38 mm berekend als √(4 × 1,5 mm² / π).
Bij de spoelmotor alleen de bovenste helft van de draaduiteinden kaal maken: Simon Fraser University, The simplest motor.
Kortsluitstroom van 4 tot 6 ampère, berekend met de wet van Ohm en de inwendige weerstand van een AA-batterij: Energizer, datasheet E91 AA alkaline. Langdurige kortsluiting laat een batterij leeglopen en kan het veiligheidsventiel openen: Energizer, productveiligheidsblad alkalinebatterijen.
Verder lezen en doen
Neodymium schijfmagneten
Vernikkelde schijven van 1 tot 60 mm, met de polen op de platte kanten.
Een elektromotor waarin de stroom steeds dezelfde kant op door het veld van een vaste magneet loopt, zodat hij zonder schakelaar blijft draaien. De schroefmotor en de draadmotor zijn homopolaire motoren.
Lorentzkracht
De kracht op een stroomdraad in een magnetisch veld. Hij staat dwars op het draad en dwars op het veld.
Commutator
De schakelaar die in een gelijkstroommotor de stroom elke halve slag onderbreekt of omkeert. Bij de spoelmotor doet het half geschuurde draaduiteinde dat werk.
Dit artikel hoort bij het onderwerp Magnetisme & fysica en ook bij Inspiratie & ideeën.
Hans Huizenga
Oprichter van specialistische webshop MagneetjesWinkel.nl met fysieke winkel in Ede.
Laatst bijgewerkt: 17 november 2026