Wat maakt een magneet magnetisch?

Kort antwoord:
Elektronen hebben een eigenschap die spin heet en die een minuscuul magnetisch veldje veroorzaakt. In ijzer, kobalt en nikkel koppelen die spins zich aan elkaar en gaan ze massaal dezelfde kant op. Dat opgetelde effect is wat je als magnetisme merkt.

Waarom:
Die koppeling komt niet doordat de veldjes elkaar aantrekken, want daarvoor zijn ze ruwweg duizend keer te zwak. Het is een kwantummechanisch effect, de uitwisselingswisselwerking, dat de spins van naburige atomen gelijk richt.

Een magneet trekt metaal aan zonder ergens op aangesloten te zijn, en dat blijft hij tientallen jaren doen. De verklaring zit op atoomschaal, en de gebruikelijke uitleg met kleine magneetjes die elkaar aantrekken klopt niet. De sterkste magneet die je kunt kopen, bestaat bovendien voor twee derde uit gewoon ijzer.

Het begint bij de spin van een elektron

Elk elektron heeft een eigenschap die spin heet. De naam suggereert een draaiing, maar dat is een versimpeling: spin is een fundamentele eigenschap die net als lading bij het deeltje hoort. Die spin veroorzaakt een piepklein magnetisch veldje. In vrijwel alle materialen zitten elektronen paarsgewijs met tegengestelde spin, en dan heffen die veldjes elkaar precies op. Alleen in atomen met een onvolledig gevulde elektronenschil blijven er ongepaarde elektronen over. Een ijzeratoom heeft er vier, en dat is het uitgangspunt van vrijwel al het magnetisme dat je in het dagelijks leven tegenkomt.

Waarom die veldjes zich niet zomaar uitlijnen

De gangbare voorstelling is dat al die atoomveldjes elkaar aantrekken en zich daardoor op één lijn zetten, zoals kompasnaaldjes bij elkaar. Dat klopt niet. De magnetische aantrekking tussen twee naburige atomen is zo zwak dat ijzer op basis daarvan pas rond 1 graad boven het absolute nulpunt magnetisch zou worden.

Wat de ordening wél vasthoudt, is de uitwisselingswisselwerking. Die volgt uit het feit dat twee elektronen niet in dezelfde toestand mogen zitten. In ijzer, kobalt en nikkel pakt dat zo uit dat naburige atomen energetisch voordeliger uitkomen wanneer hun spins gelijk staan. Die koppeling is ruwweg duizend keer sterker dan de magnetische aantrekking, genoeg om de ordening bij ijzer tot 770 °C overeind te houden.

Domeinen: waarom een spijker niet vanzelf een magneet is

Als alle spins in ijzer gelijk staan, waarom is een gewone spijker dan geen magneet? Omdat die ordening alleen lokaal geldt. Een stuk ijzer valt uiteen in domeinen: gebiedjes van enkele micrometers tot een paar tienden van een millimeter, afhankelijk van het materiaal en de korrelgrootte. Binnen een domein staat alles gelijk, maar de domeinen zijn onderling willekeurig gericht. Netto meet je dan niets.

Dat het materiaal zichzelf zo opdeelt, is geen toeval. Eén groot uitgelijnd blok zou een sterk veld naar buiten opwekken, en dat kost energie. Door in domeinen te vervallen houdt het materiaal dat veld grotendeels binnenboord. Magnetiseren betekent die verdeling doorbreken en de domeinen alsnog gelijkrichten, bij neodymium in de fabriek met een stroompuls door een spoel.

Wat neodymium dan doet

Zuiver neodymium is geen magnetisch metaal zoals ijzer. Op veel sites staat dat wel, en het stond ook in onze eigen oudere teksten. Het element ordent zich pas magnetisch bij ongeveer −254 °C, dus bij kamertemperatuur is een staafje zuiver neodymium niet magnetisch.

Balk met de samenstelling van een gesinterde neodymium magneet naar gewicht: circa 66 procent ijzer, 31 procent zeldzame aarden, vooral neodymium, 1 procent boor en 1 à 2 procent overige metalen
Een neodymium magneet is voor twee derde ijzer. De zeldzame aarden, vooral neodymium met wat praseodymium, klemmen de richting vast waarin het ijzer gemagnetiseerd is. Boor maakt het kristalrooster mogelijk.

In de verbinding Nd₂Fe₁₄B legt het ijzer de magnetische ordening op, en het neodymium doet mee. Zijn rol zit vooral in de kristalstructuur: in dit rooster is de magnetisatie sterk aan één as gebonden, en er is veel energie nodig om de richting te veranderen. Dat heet magnetische anisotropie. Daardoor houdt een neodymium magneet zijn magnetisatie vast, waar zacht ijzer die meteen kwijtraakt. Daarnaast levert het neodymium een kleiner deel van de magnetisatie zelf. Het ijzer levert de sterkte, het neodymium de koppigheid, en die koppigheid meten we als coërciviteit.

Een gesinterde magneet bevat zo'n 30 procent zeldzame aarden, meer dan de 27 procent die de formule Nd₂Fe₁₄B voorschrijft. Het overschot vormt een dun laagje rond de korrels, dat ze magnetisch van elkaar scheidt en de magneet moeilijker te ontmagnetiseren maakt.

Welke metalen magnetisch zijn

Bij kamertemperatuur zijn er precies drie ferromagnetische elementen: ijzer, kobalt en nikkel. Alle courante magneten en alle bruikbare tegenstukken zijn daarop gebaseerd. Gadolinium hoort er strikt genomen bij, maar verliest zijn magnetisme al rond 20 °C. In je hand is het niet magnetisch meer.

Aluminium, koper, hout en kunststof doen niet mee, en austenitisch roestvast staal zoals 304 en 316 ook niet. Dat laatste verrast mensen, want het bestaat grotendeels uit ijzer. De kristalstructuur is alleen anders, en daardoor ordenen de spins zich niet. Ferritisch rvs zoals 430 heeft wel de kristalstructuur van gewoon ijzer en is magnetisch. Daarom blijft een magneet op de ene rvs-koelkast wel hangen en op de andere niet.

Koop voor het vlakke deel van een 304-aanrecht geen zwaardere magneet, want die helpt daar niets. Lijm een stalen plaatje op de plek waar de magneet moet komen, zoals uitgelegd bij magneet op rvs.

Hoe je dit thuis kunt zien
Houd een magneet tegen een rvs-spoelbak. Op het vlakke deel gebeurt er meestal niets, terwijl hij op de omgezette rand of in de hoeken vaak licht pakt. Het is overal hetzelfde materiaal, maar het persen heeft de kristalstructuur daar plaatselijk omgezet in een magnetische vorm.

Een pan is geen goede proef. Een inductiegeschikte rvs-pan heeft een bodem van magnetisch staal, en daar blijft een magneet om een heel andere reden aan hangen.

Waarom het toch weg kan gaan

De ordening houdt zichzelf in stand, maar warmte werkt haar tegen. Warmte betekent trilling op atoomniveau, en hoe heter het materiaal, hoe minder er van de uitlijning overblijft. Bij de Curie-temperatuur is ze helemaal verdwenen: bij ijzer bij 770 °C, bij een neodymium magneet rond 310 °C. Koelt het materiaal af, dan komt de ordening terug, maar zonder gezamenlijke richting. Een magneet moet daarna opnieuw gemagnetiseerd worden.

Ver daaronder gaat het al mis, omdat de weerstand tegen ontmagnetiseren met de temperatuur afneemt (zie demagnetisering door hitte). Standaard neodymium mag tot 80 °C, N52 maar tot 65 °C. Een dashboard of autodak haalt op een zomerdag 60 tot 70 °C. Een N52 of een platte magneet die een zomer in de auto heeft gelegen, kan daardoor blijvend zwakker zijn.

Meer over de basis van magnetisme

BASIS

Wat is een magneet?

De basisuitleg over magneten en hun eigenschappen.

Lees verder →
WERKING

Hoe werkt een magneet?

Hoe een magnetisch veld ontstaat en wat het doet.

Lees verder →
MATERIAAL

Soorten magneten

Neodymium, ferriet en andere materialen naast elkaar.

Lees verder →
EIGENSCHAPPEN

Hysterese en remanentie

Hoe een magneet zijn magnetisatie vasthoudt of kwijtraakt.

Lees verder →
Spin
Fundamentele eigenschap van een elektron die een minuscuul magnetisch veldje veroorzaakt. Bron van vrijwel al het magnetisme in vaste stoffen.

Uitwisselingswisselwerking
Kwantummechanische koppeling die de spins van naburige atomen gelijk richt. Ruwweg duizend keer sterker dan de magnetische aantrekking tussen die atomen, en de eigenlijke oorzaak van ferromagnetisme.

Magnetisch domein
Gebiedje binnen een materiaal waarin alle spins gelijk staan. In ongemagnetiseerd materiaal zijn de domeinen onderling willekeurig gericht.

Magnetische anisotropie
De mate waarin de kristalstructuur de magnetisatie aan één richting bindt. Bij Nd₂Fe₁₄B zeer hoog, en de reden dat neodymium magneten hun kracht behouden.

Bronnen

Hans Huizenga
Oprichter van specialistische webshop MagneetjesWinkel.nl met fysieke winkel in Ede.

Laatst bijgewerkt: 21 oktober 2026

Klanttevredenheid 4.8 / 5 bij Trustprofile
Snelle levering uit eigen voorraad
Beste klantenservice van NL