Hoe je van gewoon ijzer en staal een magneet maakt

Soms ontstaat de vraag of je zelf een magneet kunt maken van een stuk ijzer of staal, bijvoorbeeld voor een experiment, educatief project of om beter te begrijpen hoe magnetisme werkt. Dat kan inderdaad. Onder bepaalde omstandigheden kunnen ijzerhoudende materialen tijdelijk of gedeeltelijk magnetisch worden gemaakt. In dit artikel leggen we uit hoe dat werkt, welke methoden bestaan en waarom zelf gemaakte magneten zich anders gedragen dan fabrieksmatig geproduceerde magneten.

Waarom magnetiseren mogelijk is

Materialen zoals ijzer en staal behoren tot de ferromagnetische materialen. In deze metalen bevinden zich zeer kleine magnetische gebieden, ook wel domeinen genoemd. In een niet-gemagnetiseerd stuk metaal staan deze domeinen willekeurig gericht, waardoor hun magnetische werking elkaar opheft. Wanneer de domeinen grotendeels dezelfde richting op worden gebracht, ontstaat er een meetbaar magnetisch veld. Dit proces noemen we magnetiseren. Hoe goed dat lukt en hoe lang het magnetisme behouden blijft, hangt af van het materiaal en de gebruikte methode. Meer achtergrond over magnetisch gedrag lees je in magnetische hysterese en restmagnetisme.

Methode 1: magnetiseren door wrijving

De eenvoudigste methode is het herhaaldelijk langs het metaal bewegen van een bestaande magneet. Hierbij wordt geprobeerd de magnetische domeinen in dezelfde richting uit te lijnen. Gebruik hiervoor een magneet en een ijzeren voorwerp zoals een spijker of schroef. Beweeg de magneet steeds in dezelfde richting over het metaal en til hem na elke beweging op voordat je opnieuw begint. Door deze beweging meerdere keren te herhalen ontstaat vaak een zwakke, tijdelijke magnetisering. Deze methode is geschikt voor demonstraties en eenvoudige experimenten. Het magnetisme neemt meestal na verloop van tijd weer af door trillingen, temperatuurveranderingen of externe magnetische velden.

Methode 2: magnetiseren met een elektromagneet

Een krachtigere methode is het gebruik van een elektromagnetisch veld. Door geïsoleerde koperdraad rond een ijzeren kern te wikkelen en daar stroom doorheen te laten lopen, ontstaat een magnetisch veld dat de domeinen uitlijnt. Zolang de stroom loopt, werkt het voorwerp als elektromagneet. In sommige gevallen blijft na uitschakelen een deel van de magnetisering aanwezig, afhankelijk van het materiaal. Dit principe wordt ook toegepast in elektromotoren en relais. Bij deze methode is voorzichtigheid belangrijk: draad en batterij kunnen warm worden en langdurige belasting moet worden vermeden.

Methode 3: magnetiseren tijdens afkoeling

In industriële processen worden magneten vaak gevormd of bewerkt voordat ze definitief worden gemagnetiseerd. In theorie kan verhitting van staal gevolgd door afkoeling in een magnetisch veld leiden tot een sterkere uitlijning van domeinen. Deze methode vereist echter hoge temperaturen en is in de praktijk minder geschikt voor thuisgebruik vanwege veiligheidsrisico’s. Voor educatieve doeleinden is de wrijfmethode of elektromagnetische methode doorgaans voldoende.

Waarom zelfgemaakte magneten minder sterk zijn

Zelf gemagnetiseerd ijzer of staal bereikt zelden de sterkte van fabrieksmatig geproduceerde magneten. Permanente magneten zoals neodymium magneten worden onder gecontroleerde omstandigheden geproduceerd, waarbij materiaalstructuur, magnetiseringsrichting en veldsterkte nauwkeurig worden bepaald. Bij zelfgemaakte magneten blijven veel domeinen slechts gedeeltelijk uitgelijnd, waardoor het magnetisch veld zwakker en minder stabiel is. Ook kan het magnetisme relatief snel weer afnemen.

Praktische toepassingen

Zelfgemaakte magneten zijn vooral geschikt voor demonstraties en experimenten. Denk aan het zichtbaar maken van magnetische veldlijnen met ijzervijlsel, het maken van een eenvoudig kompas of educatieve toepassingen in het onderwijs. Voor toepassingen waarbij betrouwbare houdkracht nodig is, blijft een permanente magneet de meest praktische oplossing. In hoe sterk moet een magneet zijn lees je hoe je de juiste sterkte kiest voor een praktische situatie.

Magnetisme behouden

Zelfgemaakte magneten verliezen hun kracht sneller dan permanente magneten. Hoge temperaturen, schokken en sterke tegenvelden kunnen de uitlijning van domeinen verstoren. Daarom wordt een zelf gemagnetiseerd voorwerp meestal gebruikt als tijdelijke oplossing of demonstratiemiddel.

Samenvattend

Het magnetiseren van ijzer en staal is mogelijk doordat magnetische domeinen in het materiaal kunnen worden uitgelijnd. Dit kan door wrijving met een magneet, door een elektromagnetisch veld of in speciale gevallen door verhitting en afkoeling in een magnetisch veld. Zelfgemaakte magneten zijn echter doorgaans zwakker en minder stabiel dan industriële permanente magneten, maar vormen een waardevolle manier om magnetisme in de praktijk te begrijpen.

Dit artikel hoort bij de onderwerpen: Magnetisme begrijpen · Materiaalgedrag & magnetische eigenschappen

Technisch team MagneetjesWinkel.nl
De informatie op deze pagina is zorgvuldig samengesteld door het technisch team van MagneetjesWinkel.nl. Zo ben je verzekerd van betrouwbare en actuele informatie over magneten en hun toepassingen.

Laatst bijgewerkt: februari 2026