Hoe magneten haaien op afstand houden (en waarom dat werkt)

Het klinkt bijna als iets uit een natuurdocumentaire: een klein stukje metaal dat een roofdier als een haai op afstand houdt. Toch wordt dit principe in de praktijk gebruikt. Met behulp van sterke magneten kunnen vissers haaien en roggen uit de buurt van netten houden – zonder geluid, zonder stroom en zonder mechanische barrières.

Wat hier gebeurt, is geen trucje maar een bijzonder samenspel tussen biologie en magnetisme. In dit artikel lees je waarom magneten invloed hebben op haaien, hoe dat wordt toegepast en wat dat zegt over de kracht van een magneet in de praktijk.

Kunnen magneten haaien afschrikken?
Ja. Sterke magneten, zoals neodymium magneten, kunnen haaien en roggen op korte afstand afschrikken. Hun elektrozintuig wordt door het magnetisch veld overprikkeld, waardoor ze het gebied vermijden. In de visserij wordt dit effect gebruikt om bijvangst te verminderen.

Waarom reageren haaien en roggen op magneten?

Haaien en roggen beschikken over een uniek zintuig: de zogeheten ampullen van Lorenzini. Dit zijn kleine, met gel gevulde kanaaltjes rond hun snuit waarmee ze extreem zwakke elektrische signalen kunnen waarnemen. Zelfs de spieractiviteit van een prooi, verborgen onder het zand, kan zo worden gedetecteerd.

Voor deze dieren is dit zintuig essentieel. Het helpt bij het jagen, oriënteren en navigeren in troebel water. Je kunt het zien als een soort biologisch “radarsysteem”, maar dan gebaseerd op elektrische velden.

Sterke magneten verstoren dit elektrozintuig. Omdat het voor haaien en roggen belangrijk is voor hun oriëntatie en jachtgedrag, vermijden ze plekken waar het magnetisch veld te sterk is. Vissers benutten dat effect om bepaalde dieren weg te houden van haken, lijnen en vallen.

Werken magneten echt tegen haaien?

Wanneer een sterke magneet in de buurt komt, gebeurt er iets onverwachts. Het magnetisch veld beïnvloedt de elektrische waarneming zó sterk, dat het zintuig als het ware wordt overprikkeld.

Voor het dier voelt dat niet neutraal, maar storend. Het is vergelijkbaar met een fel licht in je ogen of een hard geluid vlak naast je oor. De natuurlijke reactie is simpel: afstand nemen.

En dat is precies wat onderzoekers en vissers benutten.

Hoe dit er in de praktijk uitziet

De toepassing is verrassend eenvoudig. In veel gevallen gaat het niet om complexe systemen, maar om slim geplaatste magneten op precies de juiste plek.

Bij longline-visserij worden kleine magneten direct bij de haak geplaatst. In visvallen worden ze bevestigd rond de opening, bijvoorbeeld met kabelbinders aan het frame. Daar komt een haai of rog het dichtst bij, en dus is daar het effect het grootst.

Het bereik van zo’n magneet is beperkt tot enkele tientallen centimeters. Juist daarom is de positionering belangrijk: het veld moet op het moment van naderen niet te vermijden zijn. In praktische toepassingen zie je dat sterke neodymium magneten vaak dicht bij het contactpunt worden geplaatst om maximale werking te krijgen.

Om wat voor magneten gaat het dan?

In onderzoeken worden vaak neodymium magneten gebruikt vanwege hun hoge veldsterkte in een compact formaat. Een typisch voorbeeld is een blokmagneet van ongeveer 30 × 10 × 5 mm. Dit soort formaten vind je ook terug in ons assortiment blokmagneten, waar afmetingen en houdkracht per formaat duidelijk zijn aangegeven.

De veldsterkte aan het oppervlak ligt daarbij vaak in de orde van circa 0,3 tot 0,6 Tesla. Dat formaat is vergelijkbaar met een kleine USB-stick, maar de veldsterkte is groot genoeg om een biologisch zintuig merkbaar te verstoren.

In praktijksituaties worden ook ferriet magneten toegepast. Die zijn groter en minder krachtig per volume, maar robuuster en goedkoper. Voor toepassingen zoals netten en vallen kan dat een logische keuze zijn.

Waarom ook roggen worden geweerd

Hoewel sommige roggen eetbaar zijn, zijn ze in veel visserijen vooral ongewenste bijvangst. Ze leveren minder economische waarde op en moeten vaak weer worden teruggezet.

Daarnaast kunnen roggen door hun platte, stevige bouw netten vervormen en andere vangst beschadigen. Sommige soorten hebben bovendien een stekel die het verwerken aan boord lastiger en risicovoller maakt.

Omdat roggen net als haaien gebruikmaken van dezelfde elektrosensoren, reageren ze ook sterk op magnetische velden. Dat maakt het mogelijk om beide groepen met dezelfde eenvoudige techniek op afstand te houden.

Is dit milieuvriendelijk en diervriendelijk?

Een belangrijk verschil met veel andere vistechnieken is dat magneten dieren niet vangen, maar juist helpen om ze te vermijden. Dat betekent minder bijvangst, minder stress en minder schade aan kwetsbare soorten zoals haaien en roggen.

De techniek zelf is bovendien eenvoudig en schoon. Magneten werken zonder stroom, geven geen stoffen af en veroorzaken geen extra verstoring zoals geluid of licht. Ze zijn passief aanwezig en doen hun werk op basis van hun veld.

Tegelijk is het geen perfecte oplossing. Het effect verschilt per soort en situatie, en de invloed op andere dieren wordt nog onderzocht. Ook blijft het een vorm van gedragsbeïnvloeding: dieren worden actief op afstand gehouden.

Juist die combinatie maakt het interessant. Het is geen ingrijpend systeem, maar een relatief subtiele manier om schade te voorkomen voordat die ontstaat.

Wat dit laat zien over magnetische kracht

We denken bij magneten vaak aan het ophangen van papier of het bevestigen van voorwerpen. Maar dit voorbeeld laat zien dat magnetisme veel verder gaat.

De kracht van een magneet zit niet alleen in hoeveel kilo hij kan dragen, maar ook in hoe zijn veld invloed heeft op de omgeving. Soms is die invloed mechanisch, zoals bij houdkracht. En soms is die biologisch, zoals bij haaien en roggen.

Wil je beter begrijpen hoe die kracht in de praktijk werkt? Lees dan ook hoe sterk moet een magneet zijn en wat maakt een magneet sterk, waarin we de belangrijkste factoren rustig uitleggen.

Een onverwachte toepassing, maar geen uitzondering

Dat magneten gedrag kunnen beïnvloeden, is misschien verrassend. Toch past het binnen een breder beeld: magnetische velden spelen een rol in techniek, natuur en zelfs in navigatie bij dieren.

De toepassing bij haaien en roggen is vooral bijzonder omdat hij zo tastbaar is. Een klein, stil hulpmiddel dat zichtbaar effect heeft in de echte wereld.

En juist dat maakt magneten interessant: ze werken vaak onzichtbaar, maar hun impact kan groot zijn.