Schrikken magneten haaien af? Wat het onderzoek laat zien
Kort antwoord:
Niet betrouwbaar. In proeven met haken en visvallen gaven magneten wisselende resultaten, en een overzicht van alle longline-proeven vond geen aantoonbaar effect. Gebruik een magneet dus niet als haaienafweer bij zwemmen of duiken: het veld neemt met de afstand snel af.
Waarom:
Haaien en roggen nemen zwakke elektrische velden waar met de ampullen van Lorenzini. Een sterk magnetisch veld kan dat zintuig storen, maar hoe sterk een dier daarop reageert, verschilt per soort en per situatie.
Magneten als haaienafweer klinkt als een eenvoudige oplossing: geen stroom, geen geluid, alleen een stuk metaal bij de haak. Onderzoekers hebben het in de visserij getest, met haken aan een lijn en met visvallen. Hier lees je wat die proeven lieten zien en met welke magneten ze werkten.
Waarom zouden haaien en roggen op magneten reageren?
Haaien en roggen hebben een zintuig voor elektrische velden, en een sterke magneet kan dat zintuig storen. Dat zintuig zijn de ampullen van Lorenzini: kleine, met gel gevulde kanaaltjes rond de snuit waarmee ze extreem zwakke elektrische signalen waarnemen. Zelfs de spieractiviteit van een prooi die onder het zand ligt, kunnen ze zo opmerken.
Het zintuig helpt bij jagen, oriënteren en navigeren in troebel water. De gedachte achter magneten als afweer is dat een sterk magnetisch veld dit zintuig overprikkelt, zodat het dier de plek mijdt. Of dat genoeg is om een haai bij een haak met aas weg te houden, moesten de proeven uitwijzen.
Werken magneten echt tegen haaien?
Magneten werken niet betrouwbaar tegen haaien: losse proeven geven wisselende resultaten, en wie alle longline-proeven samen weegt, vindt geen significant effect. De belangrijkste uitkomsten staan hieronder.
| Proef | Magneet | Haaien en roggen gevangen |
|---|---|---|
| Hengelproef, 660 keer uitgegooid (O'Connell, 2011) | neodymium buismagneet, 12 mm doorsnede, 25 mm hoog | 57 met magneet tegenover 119 zonder: significant minder |
| Longline, 30 lijnen (O'Connell, 2011) | neodymium cilinder Ø 25 mm, 85 g | 17 met magneet tegenover 13 zonder: geen verschil |
| Longline, 54 lijnen (O'Connell, 2011) | ferriet cilinder Ø 25 mm, 85 g | 11 met magneet tegenover 23 zonder: significant minder |
| Visvallen (Richards e.a., 2018) | vier blokken van 75 × 13 × 16 mm per ingang | 0,2 per val met magneten tegenover 0,3 zonder |
| Meta-analyse van 17 studies (Favaro en Côté, 2015) | magnetische haken tegenover gewone J-haken | 32 % minder, maar niet significant |
In de hengelproef halveerde neodymium aan de haak de vangst van haaien en roggen. Op de longline deed neodymium niets, terwijl het zwakkere ferriet daar wel minder vangst gaf. Waarom dat zo uitpakte, is niet duidelijk; de longline-proeven waren klein. Een meta-analyse van 17 studies naar bijvangstbeperking op longlines, waarvan vijf met magneten, vond voor magnetische haken 32 % minder haaien en roggen dan voor gewone J-haken. Dat verschil was niet significant: het kan net zo goed toeval zijn.
Met welke magneten is getest?
De longline-proeven gebruikten cilindermagneten van Ø 25 mm en 85 gram, van neodymium (N52) of van ferriet. In de hengelproef zat een neodymium buismagneet van 12 mm doorsnede en 25 mm hoog met tape aan de steel van de haak. In de visvallen ging het om blokken van 75 × 13 × 16 mm, vier per ingang.
Dat zijn sterke magneten van flink formaat, geen magneetjes van een paar millimeter. Voor de ferrietcilinder noemen de onderzoekers ongeveer 0,39 tesla (3.850 gauss) aan het oppervlak. Het veld neemt snel af met de afstand, dus de magneet moet vlak bij het aas of de ingang zitten.
Sterke magneten voor andere klussen
Voor bevestigen en ophangen vind je bij ons neodymium magneten en blokmagneten, met houdkracht en afmetingen per maat.
Kun je een magneet gebruiken als haaienafweer bij zwemmen of duiken?
Nee, dat raden we af. De proeven gingen over aas aan een haak en over visvallen, niet over mensen in het water, en zelfs daar was het effect wisselend. Omdat het veld zo snel afneemt, beschermt een magneet aan je enkel of plank je niet. Koop bij ons dus geen magneet met dat doel.
Waarom ook roggen worden geweerd
Roggen zijn in veel visserijen ongewenste bijvangst: ze leveren weinig op en moeten vaak weer worden teruggezet.
Daarnaast kunnen roggen door hun platte, stevige bouw netten vervormen en andere vangst beschadigen. Sommige soorten hebben bovendien een stekel die het verwerken aan boord lastiger en risicovoller maakt.
Roggen hebben dezelfde ampullen van Lorenzini als haaien, en de proeven tellen ze daarom meestal samen. Het effect verschilde wel per soort: in de hengelproef vingen de magneethaken duidelijk minder van sommige soorten, terwijl het verschil bij de doornhaai niet significant was.
Is het milieuvriendelijk en diervriendelijk?
Een magneet is passief en schoon: geen stroom, geen geluid, geen stoffen in het water. Of hij haaien en roggen ook beschermt, hangt ervan af of hij ze echt weghoudt, en op longlines is dat niet aangetoond.
De gewone vangst leed er in de proeven niet onder. In de hengelproef vingen haken met en zonder magneet ongeveer evenveel gewone vis (5 tegenover 6), en in de visvallen ving men met magneten zelfs iets meer snapper (1,1 tegenover 0,8 kg per val). Het effect verschilt per soort en situatie, en de invloed op andere dieren wordt nog onderzocht.
Bronnen
Magnetische haken vingen 32 % minder haaien en roggen dan gewone J-haken, maar het verschil was niet significant (meta-analyse van 17 studies, waarvan vijf met magneten): Conservation Evidence, samenvatting van Favaro en Côté, Do by-catch reduction devices in longline fisheries reduce capture of sharks and rays? A global meta-analysis (Fish and Fisheries, 2015).
Hengelproef met een neodymium buismagneet van 12 × 25 mm: 57 tegenover 119 haaien en roggen; longline met cilinders van Ø 25 mm en 85 g: neodymium 17 tegenover 13 (geen verschil), ferriet 11 tegenover 23: O'Connell e.a., Analysis of permanent magnets as elasmobranch bycatch reduction devices in hook-and-line and longline trials (Fishery Bulletin, NOAA, 2011).
Visvallen met vier magneten van 75 × 13 × 16 mm per ingang: 0,2 tegenover 0,3 haaien en roggen per val, en 1,1 tegenover 0,8 kg snapper: Conservation Evidence, samenvatting van Richards e.a., Permanent magnets reduce bycatch of benthic sharks in an ocean trap fishery (2018).
Verder met magnetische velden
Wat is een magnetisch veld?
Aan het oppervlak van een neodymium magneet meet je 0,2 tot 0,5 tesla, terwijl het aardveld ongeveer 50 microtesla is.
Lees verder →Magneten en zout water
In zeewater is ferriet de veilige keuze, en neodymium houdt het alleen als de kern volledig is ingekapseld, want een nikkelcoating volstaat niet.
Lees verder →De aarde als magneet
In 1971 plakte bioloog William Keeton magneetjes op postduiven, en onder een bewolkte lucht vonden die de weg naar huis niet meer.
Lees verder →Minder bekende toepassingen van magneten
Van een schroefje terughalen uit een onbereikbare spleet tot balken vinden achter gipsplaat: tien toepassingen buiten de koelkastdeur.
Lees verder →Zintuigorganen bij haaien en roggen waarmee ze zeer zwakke elektrische velden waarnemen, zoals die van de spieren van een prooi. Een sterk magnetisch veld kan dit zintuig storen.
Meta-analyse
Een onderzoek dat de uitkomsten van meerdere studies samen weegt. Een effect dat in één proef groot lijkt, kan in zo'n overzicht kleiner uitvallen of wegvallen.
Hans Huizenga
Oprichter van specialistische webshop MagneetjesWinkel.nl met fysieke winkel in Ede.
Laatst bijgewerkt: 6 augustus 2026